O NAJSTARSZEJ HISTORII, ZNANEJ Z WYKOPALISK



O tym, jak wiekowa jest historia gminy Białopole, dowodzą prowadzone na jej terenie wykopaliska, czyli prace archeologiczne organizowane w celu odnajdywania w ziemi zabytków przeszłości. Wydobyte w ten sposób zabytki wraz z dokumentacją opisową, rysunkową i fotograficzną są przekazywane do muzeów, gdzie po konserwacji staną się podstawą badań zmierzających do odtworzenia życia ludzi minionych epok.

 

Na terenie gminy Białopole, z ramienia Muzeum Lubelskiego w Lublinie, prowadzono prace wykopaliskowe w Raciborowicach Kolonii. Stanowiły one kontynuację badań prowadzonych przez Zygmunta Ślusarskiego w latach 1956, 58 i 59, kiedy „odkryto i rozpoznano cmentarzysko kultury strzyżowskiej”. Stanowiska kultury strzyżowskiej datuje się na XVII-XVII wiek pne.

 

Cmentarzysko, które jest dotychczas poznano w tej kulturze, usytuowane jest na łagodnym stoku lessowego wzniesienia, znajdującego się w części wsi zwanej „Karolicha”. Odkryto tam 4 obiekty, w tym 2 groby kultury strzyżowskiej.

 

Oprócz opisanych obiektów grobowych w trakcie badań natrafiono na materiały starsze, neolityczne. Należy do nich jama odkryta na głębokości 50cm, nieznacznie wychodząca w profil wykopu i sięgająca w głąb 120cm. Zawierała nieliczne zabytki kultury pucharów lejkowatych. Materiał spoza obiektów (głównie ceramika) datować można na kulturę pucharów lejkowatych. Mniej licznie reprezentowana jest kultura wołyńsko-lubelska ceramiki malowanej. Wśród fragmentów naczyń pochodzących spoza obiektów zidentyfikowano ceramikę kultur: ceramiki malowanej, pucharów lejkowatych, amfor kulistych i strzyżowskiej.

 

Kolejnym miejscem na terenie gminy Białopole, gdzie prowadzone były wykopaliska, jest grodzisko w Busieńcu, zwane „Okopianka”.

 

Na podstawie badań obejmujących wykopy sondażowe oraz odwierty należy stwierdzić, że obiekt był najpierw grodem typu refugialnego. Świadczy o tym ubogość śladów osadniczych – nieliczny materiał ceramiczny, brak śladów stałej zabudowy, słabo uchwytna warstwa kulturowa. Obiekt charakteryzuje się wysokimi walorami obronnymi. Należy przyjąć, że obiekt był wzniesiony przez grupę osadniczą zamieszkującą okolice grodu, który stanowił dla niej zaplecze obronne. Brak śladów intensywnego użytkowania może świadczyć o względnie pokojowym okresie, w jakim go zbudowano.

 

Pojedyncze okazy zabytków odnajdywane są często przez okolicznych rolników podczas prac polowych. Sporo z nich przekazywanych jest do muzeum. Począwszy od roku 1987, zbiory chełmskich muzealiów wzbogaciły się o zabytki dostarczone z Raciborowic, Strzelec i Teresina.

 

Prowadzone przez archeologów na terenach naszej gminy prace wykopaliskowe dostarczają wielu informacji na temat przeszłości tych ziem.


do góry


Z HISTORII MIEJSCOWOŚCI

Białopole

 

Próby wyjaśnienia znaczenia nazwy topograficznej Białopole, obecne również w legendach o tej okolicy, idą w kilku kierunkach. Pierwszą wzmiankę o nazwie siedziby gminy znaleziono w literaturze z pierwszej połowy XV wieku. Pochodzi ona od opisanego widoku okolicznego wzniesienia, usłanego trupami rycerzy krzyżackich po klęsce z wyznawcami islamu, w trakcie jednej z wypraw krzyżowych. Należy jednak przypuszczać, że mianem Białe Pole określano widok samego wzniesienia, którego gleba składała się z margla i białej gliny. Nawet dziś, szczególnie w okresie wiosennym czy jesienią, po przeprowadzeniu przez rolników orki, na polach widać duże, białe plamy – jest to wyorywany wapień. Widok tych kamieni wapiennych, z których dawniej budowano budynki gospodarcze i wypalano wapno, zadecydował o jej nazwie.
Inna z kolei etymologia wiąże nazwę stolicy gminy z podmokłą niziną położoną w pobliżu lasów i wzgórz, bowiem staropolski wyraz biel, mający swoje korzenie jeszcze w języku praindoeuropejskim, oznaczał błoto, bagno.


przejdź do strony

Gdy sięgniemy w czasy kształtowania się polskiej państwowości, stwierdzimy, że pierwotnie Białopole należało do Grodów Czerwieńskich. Przypuszcza się, że obszar Grodów dostał się w sferę oddziaływań państwa Mieszka I. W wyniku rozpadu państwa kijowskiego na dzielnice w 1054 r. Ziemia Czerwieńska weszła w skład państwa wołyńskiego, a w końcu XII wieku w skład królestwa halicko-włodzimierskiego. Królowa Jadwiga w 1387 roku ponownie przyłączyła Ziemię Czerwieńską do Polski.

 

Około 1423 roku Jan Biskupiec, biskup chełmski, przyłącza Białopole do Parafii Rzymskokatolickiej w Kumowie. Na polecenie króla Władysława wspomniany biskup rozdziela posiadłości bojarów królewskich: Filipa i Rimunda. Filip, koniuch królewski, otrzymuje Białopole w 1442 roku jako wynagrodzenie za wierną służbę. W XVI wieku wsie Buśno i Białopole, w drodze zamiany, przejął władyka chełmski Filaret. Kolejne wzmianki z 1472 i 1564 r. donoszą, że Białopole i okoliczne wsie należały do powiatu chełmskiego.

 

Od 1447 r. istniała w Białopolu parafia prawosławna. Rejestr poborowych z 1531 r. podaje, że miejscowość należała do parafii Rozesłania Apostołów w Chełmie. Wiadomo też, że w 1534 r. obowiązującą nazwą miejscowości było Byale-Polye, w 1559 Bielepolie, a w 1687 – Białypol.

 

W czsach Rzeczpospolitej Szlacheckiej dobra białopolskie należały do województwa bełzkiego. Około 1613 r. miasto Dębno (obecnie Dubienka) i należące do niej między innymi Białopole dzierżawił Rafał Leszczyński, wojewoda bełzki.

 

Następne wzmianki wskazują na rok 1765, w którym to odbyła się lustracja starostwa dubienieckiego. Dzierżawcą był wówczas Eustachy Potocki, generał artylerii litewskiej.

 

W roku 1770 dzierżawę objął Adam Czartoryski, kasztelan buski, a w roku 1771 Celestyn Czaplic. W 1795r. miasto Dubienkę z przyległościami, w których znalazła się również wieś Białopole, zagarnęła Austria. Po wojnie austriacko-francuskiej w 1809r. Chełmszczyzna z resztą ziem byłego zaboru austriackiego przyłączona została do Księstwa Warszawskiego.

 

Początkowo Białopole z przylegającymi wsiami były wsiami królewskimi. Na podstawie dokumentów z XVII i XVIII wieku dowiadujemy się, że Białopole i Buśno należały do wsi funduszowych do 1772 roku, następnie, po I rozbiorze Polski do dóbr biskupich, a później do majątku rządowego.

3 lutego 1834 roku Józef i Karolina z Moraczewskich Iżyccy, herbu Bończa odkupili dobra Białopola od rządu Królestwa Polskiego. Hrabia Witold Poletyłło herbu Trywdar nabył je od Iżyckich 12 czerwca 1856r. Od Poletyłły majetności odkupił hrabia Józef Zamojski 12 sierpnia 1875r. i sprzedał je Ordynacji Zamojskiej. W roku 1864, wraz z uwłaszczeniem kmieci, władze rosyjskie wprowadziły podział administracyjny na gminy wiejskie. Okoliczne wsie zostały przypisane do gminy z siedzibą we wsi Strzelce, która następnie w roku 1880 została przeniesiona do Białopola i należała do powiatu hrubieszowskiego. Praw miejskich Białopole nigdy nie posiadało.

Według spisu majątkowego przeprowadzonego w 1879r. w majątku Białopole znajdował się folwark, gruntów ornych i ogrodów 629 morgów, łąk 461 morgów, lasu 1625 morgów, nieużytków 82 morgi, budynków murowanych 2, budynków drewnianych 41.

Od 1899r. dzierżawiła folwark rodzina Kicińskich. W 1908r. dobra te nabył od swojego ojca Mieczysław Kiciński herbu Rogala. Według rejestru pomiarowego z 1908r. w folwarku Białopole znajdował się dwór i ogród, które ogółem zajmowały 4 morgi. Przy dworze znajdowały się trzy spichlerze, oficyna i chlew. Niestety, już w 1915r., podczas postoju wojsk rosyjskich spłonął dwór, oficyna i drewniane chlewy.

W 1914r. większość mieszkańców Białopola, szczególnie ludność rusińska, zmuszona toczącymi się tu działaniami wojennymi opuściła miejscowość i udała się do Rosji. Jedni mieszkańcy wrócili w roku 1918, a inni w 1922. W 1914r. Rosjanie zdemolowali urządzenia miejscowej gorzelni i wywieźli z niej maszyny. W 1918r. były tu 82 domy ludności prawosławnej i 5 katolickiej.

Kolejne zniszczenia spowodowane zostały na skutek działań wojennych, podczas wojny z Rosją w 1920 roku. W okresie międzywojennym w miejscowości działał tartak, cegielnia i Spółdzielnia Budowlana. Po roku 1930 osadę zamieszkiwali w większości Polacy, ale byli tu także prawosławni Ukraińcy, Żydzi i Niemcy, którzy przybyli do Białopola i okolic jako koloniści.

W czasie okupacji siedzibę gminy przeniesiono z Białopola do Dubienki. Od stycznia 1942 roku Niemcy rozpoczęli akcję wysiedleńczą. Wywieźli ludność do Zamościa, a stamtąd do Niemiec. Białopolem zawładnęli Ukraińcy. Utworzyli posterunek w byłej gorzelni, każdego spotkanego Polaka rozstrzeliwali. Ogółem z gminy Białopole wysiedlono wówczas mieszkańców z 13 wsi na 25 istniejących.

Po drugiej wojnie światowej wieś Białopole opuściła ludność pochodzenia żydowskiego i ukraińskiego.

W 1954 roku gmina zmieniła swoją nazwę na gromada Białopole. Ważnym wydarzeniem w powojennej historii miejscowości zapisał się rok 1962. Wtedy to do Białopola doprowadzono prąd elektryczny. Z kolei 17 listopada 1963r. w Białopolu uroczyście otworzono nową szkołę. 1 czerwca 1975r. gmina Białopole należąca do powiatu hrubieszowskiego powróciła w granice województwa chełmskiego.

W 1993 roku do użytku oddano oczyszczalnię ścieków, a w 2006 roku nowoczesną halę sportową, która została zbudowana przy miejscowym Zespole Szkół między innymi ze środków Unii Europejskiej.

Niezwykle ważnym wydarzeniem dla mieszkańców Białopola było utworzenie parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Matki Boskiej Czestochowskiej. Była ona erygowana dekretem z 13 października 1989r. przez biskupa lubelskiego Bolesława Pylaka. Pierwszym proboszczem został ksiądz Piotr Stańczak. W 1994r. natomiast ukończono budowę nowej, okazałej świątyni.

Do zabytków architektury na terenie Białopola można zaliczyć:

- Kaplicę z początku XX wieku w Białopolu.

- Kuźnię i stolarnię z 1892 r. w Białopolu (obecnie dom mieszkalny).

- Cegielnię z Klinkiernią z około 1900 r. w Białopolu. - Młyn elektryczny z 1924 r. w Białopolu.

Busieniec
Nazwa miejscowości pojawiła się po raz pierwszy w dokumentach w 1400r. W 1443r. wieś istniała pod nazwą Busnia Parva, a w 1491 – Buszenycz. W latach 1564 – 1565 we wsi tej było tylko kilka zagród. Około 1540r. wchodziła w skład starostwa hrubieszowskiego. W 1816r. Stanisław Staszic włączył ją w skład dóbr Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego. Była tu szkoła, karczma.

Buśno
Leży na wzgórzach nad doliną rzeki Wełnianki, wśród podmokłej niziny i lasów. W dokumentach po raz pierwszy zostało wymienione w 1423 roku. Wieś tę nazwano również: Bussien (1563r.), i Busina (1664r.). Około 1423 roku biskup chełmski, Jan Biskupiec, przyłączył Buśnię Wielką i Małą do Parafii Rzymskokatolickiej w Kumowie. Źródła historyczne podają, że istniała tam w XV wieku parafia prawosławna i cerkiew. W XVI wieku wieś była dość ludna i znajdowały się w niej aż dwie karczmy. Rejestr poborowych z 1531 roku podaje, że miejscowość należała do Parafii Rozesłania Świętych Apostołów w Chełmie. W 1827 roku było tu 51 domów i 280 mieszkańców. Miejscowość posiadała kościół parafialny dla ludności rusińskiej. W 1783r. założono tu filię grekokatolickiego seminarium diecezjalnego. Unici zbudowali tu świątynię i plebanię. W 1872r. grekokatolicka parafia w Buśnie liczyła 1246 wiernych. W 1875r., po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, w Buśnie utworzono parafię prawosławną. W 1918r. ludność katolicka Buśna i okolic stanowiła zdecydowaną mniejszość. W Buśnie było 113 domów ludności prawosławnej i tylko dwa domy katolickie. Sprzyjające warunki do utworzenia parafii katolickiej nastąpiły po 1918r. Mieszkańcy skierowali do biskupa lubelskiego prośbę o utworzenie parafii, argumentując ją trudną przeszłością rządów carskich, kiedy to kryli się w lasach, jarach i na cmentarzach, aby móc wyznawać wiarę ojców. W 1921r. erygowano rzymsko-katolicką parafię Buśno. Pierwszym administratorem parafii Buśno został ksiądz Leon Mróz. Ceremonii dokonał biskup lubelski – Marian Fulman.

 

Grobelki

Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1881r.

 

Horeszkowice

Miejscowość ta początkowo, w 1921r., pojawia się w dokumentach historycznych jako Kłopot Horeszkowice. Jej obecna nazwa funkcjonuje od 1952r. Początkowo wzmiankowana była jako folwark/1879/. Jego dzierżawcą był w 1926r. Jan Burkar. W okresie międzywojennym, w latach 1936-1937, w Horeszkowicach powstał Dom Ludowy. Wybudowano go ze składek kolonistów, którzy zaczęli się osiedlać w okolicy. Do jego budowy zaangażowano Zydów z Dubienki, którzy słynęli w okolicy z solidnej pracy i dobrze wywiązywali się z obowiązków. Dom Ludowy stał się ośrodkiem ówczesnego życia kulturalnego. Spis ziemian Rzeczpospolitej Polskiej z roku 1930 wymienia jako dzierżawcę Horeszkowic Tadeusza Dzienbickiego.

 

Kicin

Nazwa miejscowości pochodzi od jej właścicieli, rodziny Kicińskich. Datowany na 1921r.

 

Kurmanów
W 1510r. znany był jako Kormanów. Obecna nazwa stosowana jest od 1883r. Jak mówi miejscowa legenda, w miejscu, w którym wybudowano cerkiew w tej miejscowości, była niegdyś grota, w której żył pustelnik. Przywędrował on z Ławry Peczersko-Kijowskiej.

 

Maziarnia
Miejscowość była przez wiele lat częścią dóbr Strzelec. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1628 roku. Jej nazwa pochodzi od maziarzy. Ludzie ci zajmowali się wytapianiem smoły z żywicy drzewnej.

 

Raciborowice
Wzmiankowane w 1399r. Należały wówczas do Parafii Rzymskokatolickiej w Hrubieszowie. Od 1443r. jako Raciborowice. Raciborowice Kolonia od 1970r. W 1827r. wieś i folwark- 18domów , 158 mieszkańców, parafia Moniatycze w latach międzypowstaniowych.

Do zabytków architektury na tym terenie zalicza się Zespół Dworsko – Parkowy Kastorych w Raciborowicach – przełom XVIII i XX wieku. Dworek w Raciborowicach istniejący do dziś jest położony przy trasie Chełm – Hrubieszów. Otacza go w części zachowany zespół parkowy składający się głównie ze świerków i grabów. Powstanie dworu datuje się na drugą połowę XIX wieku i związany jest z rodziną ziemiańską Wydżgów, która majątek Raciborowice, Kurmanów i Zaniże posiadała już w XVIII wieku. W 1805 r. majątek ten odziedziczył po ojcu Pawle syn Wincenty. Po nim na mocy testamentu z 1853 r. całość dóbr przejął Bogusław Wydżga, a następnie jego dzieci: Józef, Kazimiera, Helena i Karol. Józef scalił ponownie majątek kupując i przejmując części należące do siostry Kazimiery i brata Karola, by potem przekazać go synowi Józefowi Marianowi Tomaszowi Wydżga. Prawdopodobnie w tym czasie powstał zespół dworsko parkowy w Raciborowicach.

Około 1928r. dwór zakupił Władysław Kastory, który zamieszkał tam z żoną Heleną i gromadką dzieci. Helena została zamordowana w akcie zemsty przez pisarza raciborowskiego, zwolnionego za kradzież z pracy. Druga żona Władysława Anna była stryjeczną siostrą Heleny, z którą Kastory miał czworo dzieci. Władysław uczcił pamięć zamordowanej żony i w miejscu, gdzie zginęła postawił w 1939r. kapliczkę.

Władysław Kastory za dobrą służbę wojskową w legionach został odznaczony w 1930 r. Krzyżem i Medalem Niepodległości. Brał również udział w kampanii wrześniowej w stopniu porucznika. Ranny w prawe ramię dostał się do szpitala w Chełmie, skąd z podpisem lekarza niemieckiego zwolniony został ze szpitala i z niewoli pod pozorem zainfekowania różą.

W okresie okupacji pełnił obowiązki łącznika pomiędzy AK a BCH na terenie powiatu hrubieszowskiego. Został zamordowany we wrześniu 1943 roku na drodze z Hrubieszowa do Chełma. W 1945 roku Anna Kastory przeprowadziła się wraz z dziećmi do Uchań, gdzie objęła posadę nauczycielki w Szkole Przysposobienia Rolniczego.

Na obszarze folwarku był młyn wodny, destylarnia, piec wapienny, cegielnia. Była również w miejscowości szkoła podstawowa. W 1900r. w wykazie dróg bitych do kategorii traków głównych, czyli tzw. Państwowych zaliczono szosę Uściługską (od Lubina przez Chełm do Raciborowic). W 1870 roku długość drogi bitej wynosiła około 89 wiorst. W skład traktu wchodziła także droga gruntowa, jej długość wynosiła 33 wiorsty. W 1926r w Raciborowicach prowadziły działalność miedzy innymi: Spółdzielnia Spożywców

„dźwignia”, młyn motorowy, kołodzieje: A. Barański, J. Mazur, J. Trusz, Tkacze: S. Domański, T . Kowalczuk, S. Zwoliński. Spis ziemian Rzeczpospolitej Polskiej z roku 1930 wymienia się jako dzierżawcę Raciborowic Aleksandra Gorlicza .W 1954 roku ukazało się orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Hrubieszowie, Na mocy, którego 224, 77 ha ziem po osobach przesiedlonych do ZSRR przeszło w 1945r. wraz z wszelkimi przysługującymi im prawami na własność państwa.

Strzelce

Po raz pierwszy w wzmiankowane jako Strzelcze. Ok. 1588r. miejscowość należała do dóbr Dubienki. Od 1507r. istniała tu parafia prawosławna. Nazwa Strzelce jest używana co najmniej od roku 1628. Wówczas posesorem dzierżawy był wojewoda bełski Rafał Leszczyński. W 1765 r. Strzelce należały do starostwa dubienieckiego, które było w posiadaniu generała artylerii litewskiej Eustachego Potockiego. W 1770 r. posiadaczem starostwa był kasztelan buski – Adam Chołoniewski. W 1771r. starostwo było w posiadaniu łuckiego podkomorzego, Celestyna Czeplica. W 1834r. dobra Strzelce odkupili od rządu Królestwa Polskiego Józef i Karolina Iżyccy herbu Bończa. Od Iżyckich nabył je hrabia Poletyłło, zaś od niego hrabia Józef Zamoyski.

W XVII w. W strzelcach powstała parafia unicka. Wówczas unici zbudowali tu kościół, który prawdopodobnie spłonął od uderzenia pioruna. W 1867r. zbudowano drugą świątynię. W drugiej poł. XIX wieku we wsi znajdowały się dwa młyny wodne, tartak, krochmalnia , eksportowano pokłady wapna.

W 1926r. w Strzelcach mieszkało 568 osób. Miejscowość stanowiła wówczas mozaikę narodowościowo wyznaniową. Mieszkali tu oprócz Polaków, Rusini, Czesi, Żydzi i tzw. Morawiacy. Tych ostatnich zapamiętali mieszkańcy Strzelec głównie jako znakomitych śpiewaków. Właścicielką folwarku w Strzelcach była Izabela Wydżga. W 1939r. na polach przy lesie było usytuowane polowe lotnisko, które wykorzystywało wojsko polskie. W czasie II wojny światowej Niemcy zastrzelili 16- tu strzeleckich Żydów. Pochowani zostali w parku przy szkole.

 

Teremiec

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z roku 1836. Wtedy Józef i Karolina z Moraczewskich Iżyccy, herbu Bończa odkupił od Rządu Królestwa Polskiego folwark Teremiec, wchodzący w skład dóbr Strzeleckich. W 1856 roku nowym właścicielem Teremca został Witold hrabia Poletyło, a w roku 1875 – Józef hrabia Zamojski. Wówczas folwark wszedł w sklad Ordynacji Zamojskiej klucza strzeleckiego. Było to dobrze prosperujący Forwalk z wieloma budynkami, rozległym ogrodem i dworem położonym w centralnym miejscu. W I poł. XIXw. Dwór spalił się. Od 1896r. folwark dzierżawił Franciszek Wejsberg. W 1915 roku wyjechał ,, w nieznane”, nie rozliczywszy się z administracją klucza strzeleckiego. W 1922 roku Zamojski oddali zaniedbany folwark w dzierżawę Stanisławowi Gniatkowskiemu, który wyremontował większość budynków.

 

Teresin

W 1885 roku folwark Teresin został oddzielony od dóbr Białopole. Znajdował się tam piec wapienny i cegielnia. W 1926 roku Zofia Kicińska posiadała w Teresinie majątek ziemski.

 

 

Zabudowo
Powstało około 1887 roku. Zamieszkali w nim Niemcy.

 

Materiał przygotowano w oparciu o źródła:

Akta Parafii Buśno - Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie.
Baruś M.: Powiat hrubieszowski, Lublin 1999.
Lubelszczyzna, red. H. Gawerecki, J. Marszalak, T. Szczepaniak, Warszawa 1979.
Lustracja dóbr królewskich województwa ruskiego 1661 – 1665, Ossolineum 1976.
Prożogo K.: Województwo chełmskie, Warszawa 1983.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, Warszawa 1892.
Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych powiat hrubieszowski województwo lubelskie, Urząd Rady Ministrów 1970.
Wawryniuk A.: Leksykon miejscowości powiatu chełmskiego, Chełm 2001.

Z pól pobielonych skrawek świata. Przewodnik po gminie Białopole, praca zbiorowa, Chełm 2002.

do góry

 


INDEKS RODZIN I POSTACI ZWIĄZANYCH Z HISTORIĄ GMINY BIAŁOPOLE

 

Achler Karol – z pochodzenia Czech, uważał się za Polaka i gromadził w swoim domu liczne pamiątki narodowe, m.in. okazałe reprodukcje obrazów Jana Matejki, które w wyniku działań wojennych uległy zniszczeniu. Wszelkie próby zniemczenia Achlera, podejmowane przez faszystów w czasie II wojny światowej, skończyły się niepowodzeniem. Właściciel młyna i cegielni w Buśnie. W swoich manufakturach zatrudniał mieszkańców Strzelec.

Du Chateau – hrubieszowska rodzina, która w 1937r. w wyniku parcelacji nabyła folwark Strzelce. Ród wywodzi się z miasteczka Bessine, leżącego na południu Francji.

Protoplastą polskiej gałęzi tej rodziny był Piotr, który będąc rannym podczas odwrotu armii Napoleona spod Moskwy w 1812r., leczył rany w jednym z polskich majątków położonych na kresach. Ten żołnierz napoleoński ożenił się z Polką i resztę swojego życia spędził w Warszawie. W 1850r. do Hrubieszowa przybył syn Piotra Du Chateau – Piotr Aleksander. Był on z wykształcenia magistrem farmacji. Ożenił się z Leokadią z Rossochackich i nabył dwór wraz z apteką i ogrodem. Odtąd rodzina na trwałe zapisała się w historii miasta. Właściciel Strzelec, Juliusz Du Chateau był Prezesem Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego i Przewodniczącym Sądu Polubownego.

Maria Du Chateau urodziła się we Włochach /dawne województwo kieleckie/. W 1928r. wyszła za mąż za Juliusza Du Chateau. Była niezwykłą, jak na owe czasy kobietą. Angażowała się w działania mające na celu odzyskanie dawnej cerkwi unickiej dla katolików. W parku znajdującym się przy dworze w Strzelcach organizowała nabożeństwa majowe. W 1942r. w obawie przed bandami UPA, dokonującymi w okolicy Strzelec licznych grabieży i mordów, rodzina Du Chateau opuściła dwór w Strzelcach. Powstanie warszawskie przeżyli w Warszawie. W 1946r. powrócili do Hrubieszowa. Stracili majątek Strzelce, który na podstawie dekretu PKWN został przejęty przez państwo. Juliusz Du Chateau, jako były właściciel ziemski, nie mógł po wojnie powrócić do miasta i pracować w nim na stałe. Pracował w Warszawie w Ministerstwie Rolnictwa. Po przejściu na emeryturę wrócił do Hrubieszowa. Podjął pracę na ¼ etatu w hrubieszowskiej Centrali Nasiennej. Gdy dowiedział się o tym ówczesny przewodniczący PPRM, wezwał go na rozmowę. W efekcie tego spotkania Juliusz Du Chateau doznał rozległego wylewu i zmarł 5 sierpnia 1955r. Maria Du Chateau zmarła w 1979r.

Dudek Eugenia – jedna z pierwszych powojennych nauczycielek szkoły podstawowej w Białopolu.

Iżyccy Józef i Karolina – herbu Bończa – właściciele dóbr wsi Strzelce, które nabyli w 1834r.

Józefko Benedykt – pseudonim „Skoczek”, „Skoczewski” ur.20.10.1922r., AK-owiec, partyzant z oddziału „Maryśki – Rysia” działającego w lasach strzeleckich od stycznia do maja 1943r., autor wspomnień o losach oddziału.

Kastory Władysław
– ostatni właściciel folwarku Raciborowice, który nabył od rodziny Wydżgów około 1928r. z pierwszą żoną Heleną z Krzyszkowskich miał troje potomstwa: dwie córki i syna. Żona Kastorego zmarła śmiercią tragiczną w 1934r. Została uduszona przez dworskiego pisarza, ponieważ przyłapała go na kradzieży mleka. Dla uczczenia pamięci żony Władysław Kastory w 1939r. w miejscu, gdzie dokonano zbrodni, postawił kapliczkę. Z drugą żoną Kastory miał jeszcze czworo dzieci: trzech synów i córkę. Był społecznikiem, brał udział w organizowaniu Akcji Katolickiej w Buśnie. Pomagał biednym chłopom, udzielając im pożyczek. Z chwilą wybuchu II wojny światowej Kastorego, jako oficera rezerwy, zmobilizowano do wojska. Po powrocie, po klęsce wrześniowej, zajął się działalnością konspiracyjną. Zginął z rąk ukraińskich nacjonalistów. Anna Kastory, druga żona Władysława wychowała siedmioro dzieci i po wielu perypetiach osiadła w Bochni, gdzie zmarła w 1990r. Rodzina Kastorych uległa rozproszeniu po świecie. Najstaryszy syn, Radosław, wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Dołączyła do niego siostra Danuta. Syn Witold natomiast osiadł w Belgii. Nie żyje od 1981r, ale zostawił dwóch synów: Ludwika i Stefana. Ludwik Kastory osiadł w Warszawie. Tam też nadal mieszka jego syn Paweł oraz córka Ewa. Trójka pozostałych dzieci Władysława Kastorego: Maria Kędziora, Teresa i Andrzej mieszkają nadal w Bochni.

Kicińscy – herbu Rogala – rodzina ziemiańska -, która w 1848r. nabyła dobra Białopole. 13 maja 1871r. rodzinę tę dotknęła tragedia. Wtedy to został śmiertelnie postrzelony przez rządcę folwarku Białopole na górze teresińskiej Bogusław Kicinski. O zabójstwo oskarżono dwóch mieszkańców Białopola, którzy za niepopełnioną zbrodnię zostali skazani na karę więzienia w wysokości 10 lat. Zwolniono ich, kiedy zabójca przyznał się do haniebnego czynu na łożu śmierci. W 1876r. dziedzicem dóbr został Mieczysław Kiciński. W II połowie XIX wieku wzniósł w Białopolu trzykondygnacyjną rezydencję wraz z kaplicą. Rezydencję zniszczono w czasie I wojny światowej.

Kossak Tadeusz – syn Juliusza Kossaka i Zofii z Gałczyńskich, ur. 1 stycznia w 1857r., w Paryżu, jako brat bliźniak Wojciecha. Ponieważ nie posiadał zdolności malarskich, tak jak jego brat, postanowił zostać lekarzem. W 1886r. ożenił się z Marią Kisielnicką. Zaczął gospodarować w majątku nabytym za posag żony w Kośminie nad Wieprzem. W 1887r. urodził się jego syn. Chłopiec utonął w Wieprzu, gdy jako dwunastolatek chciał ratować stryjecznego brata, Jerzego. W 1890r. urodziła się córka Tadeusza Kossaka – późniejsza pisarka. Gdy wybuchła I wojna światowa, został zmobilizowany jako austriacki oficer rezerwy. W końcu 1918r. obaj bracia Kossakowie wstąpili do polskiego wojska, a Tadeusz założył wspólnie z bratem biuro werbunkowe i zajął się organizacją pułku jazdy województwa mazowieckiego. W lutym 1919r. wyruszył ze sformowanym przez siebie szwadronem do Białegostoku i dalej na Lidę. Po bitwie pod Możejkowem, w której dowodził, otrzymał krzyż Virtuti Militari. Brał udział w walkach z Rosjanami do 1920r. W wieku 64 lat, w stopniu majora przeszedł w stan spoczynku i dzierżawił majątek Górki Wielkie na Śląsku Cieszyńskim. Zimą 1921 22 Tadeusz Kossak spisał swoje wojenne wspomnienia, które zadedykował generałowi hr. Stanisławowi Szeptyckiemu. Zawarł w nich m.in. opis przebiegu walk na Wołyniu i w okolicach Chełma w 1920r. Zmarł 3 lipca 1935r.

Krakiewicz Franciszek – pseudonim „Góral” – porucznik, szef Dywersji Obwodu AK Hrubieszów, dowodził oddziałem partyzanckim stacjonującym w lasach strzeleckich, zginął w boju 27 maja 1943r.

Mościbrodzki Janusz – właściciel klinkierni w 1940r. Działał w organizacji Szare Szeregi.

Mróz Leon – pierwszy proboszcz parafii Buśno, ur. 12 lutego 1871r. w Łańcucie. W 1889r. wstąpił do zakonu O.O. Bernardynów, przyjmując imię Karol. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1884r. i został skierowany do pracy w kościele Św. Andrzeja we Lwowie. Od 1920r. , już jako ksiądz Leon pełnił funkcje wikarego w parafii Uchanie. Od 1921r. organizował parafię Buśno. Zajął się m.in. remontem kościoła. Przebudował wieże kościelne, urządził duży ołtarz, balustrady przy prezbiterium i chrzcielnice, wprowadził aparaty kościelne i nowe księgi liturgiczne. Dzięki jego staraniom kościół został wyposażony w nowe ławki. Ksiądz skarżył się na ciężkie warunki, w jakich przyszło mu pracować. Nie miał pola, z którego mógłby się utrzymać, a parafianie i liczne dwory nie kwapiły się z pomocą. W 1828r. otrzymał parafię Cyców i przeszedł na emeryturę. Jako emeryt mieszkał w Bursztynie /Małopolska/, a później w Przeworsku. Zmarł w Przeworsku w 1934r.

Pawłowski Alojzy – kierownik szkoły powszechnej w Raciborowicach, zginął w obozie w Oświęcimiu – Brzezince w 1942r.

Poletyłło Witold – herbu Trywdar – właściciel dóbr Strzelce od 1856 do 1875r.

Stankiewicz W. – kierownik klinkierni, założyciel sklepiku spożywczego przy klinkierni. Kiedy sklepik przeniesiono do Białopola i powierzono jego prowadzenie pracownikowi gminy Jakubowskiemu, stał się on początkiem Spółdzielni Spożywców w Białopolu. Stankiewicz był również prezesem zarządu Koła Młodzieży Szkolnej, które prowadziło bibliotekę i organizowało imprezy kulturalne.

Tomala Józef – w 1920r.w murach po gorzelni założył młyn.

Wdzydzyna Izabela – dzierżawiła folwark Strzelce do 1936r. Angażowała się w działalność związaną z odzyskaniem cerkwi w Buśnie przez katolików i organizacją parafii w początkowym jej okresie.

Węglarz Michalina – żona Stefana. W 1925r. odkupiła od rodziny Kicińskich dawną kuźnię i urządziła w niej 5-cio oddziałową szkołę.

Węglarz Stefan – społecznik, kierownik szkoły w Białopolu w okresie przedwojennym i po wojnie. W marcu 1941r. zabrany przez Niemców do obozu karnego w Oszczowie na roboty przymusowe przy szosie. Tego samego roku wrócił z obozu i prowadził szkołę do 13 stycznia 1943r., do chwili wysiedlenia Polaków przez Niemców i Ukraińców. Po wojnie prześladowany. W roku szkolnym 1956/60 odszedł na emeryturę. Obecnie w Białopolu znajduje się ulica jego imienia.

Wójtowicz Tadeusz – nauczyciel szkoły powszechnej w Białopolu, rozstrzelany przez Niemców.

Wróblewski Kazimierz – pseudonim „Maryśka”, „Ryś” – AK-owiec, dowódca oddziału partyzanckiego działającego od stycznia do maja 1943r. w Lasach Strzeleckich.

Wydżga – rodzina ziemiańska, właściciele Raciborowic, Kurmanowa i Zaniża. Jeden z jej przedstawicieli – Michał, był w 1970r. fundatorem kaplicy w Kurmanowie. W 1805r. właścicielem majątku był Wincenty. Jego spadkobierca – Bogusław przekazał go swoim dzieciom: Józefowi, Kazimierze, Helenie i Karolowi. Najstarszy z tego rodzeństwa – Józef, scalił ponownie majątek i przekazał swojemu synowi Tomaszowi. Prawdopodobnie za czasów tego ostatniego powstał będący siedzibą rodu dwór w Raciborowicach. Były to czasy rozkwitu posiadłości. Majątek Wydżgi liczył wówczas 1200 hektarów. Opowieści krążące wśród mieszkańców miejscowości głoszą, że Wydżgowie byli prawymi Polakami. Nie tylko dobrze zarządzali majątkiem, ale także angażowali się w życie okolicy, organizując np. święto plonów, czyniąc starania o przekazanie katolikom kaplicy w Kurmanowie i organizując nauczanie okolicznych dzieci języka polskiego, co w czasach zaborów było niedozwolone.

Zamoyscy – herbu Jelita – ród, którego potomek – hrabia Józef Zamoyski – 12 sierpnia 1875r. nabył za sumę 355 tys. Rubli dobra strzeleckie i przekazał je następnie w 1877r. Ordynacji Zamoyskich.

Zagórski Jan – wg niepotwierdzonych źródeł – diak z cerkwi unickiej w Buśnie. W latach 1830 –1870, jako uczestnik powstania listopadowego ukrywał się w pobliskich Putnowicach, Busieńcu. Artysta ludowy, rzeźbiarz. Autor rzeźb z kapliczek z okolic Białopola, m.in. rzeźby św. Nepomucena oraz szopki, z którą chodził po okolicy podczas świąt Bożego Narodzenia. Po likwidacji parafii unickiej w Buśnie zbiegł do zaboru austriackiego.

do góry


Miejsca Pamięci
thumb_ak_d.jpg
Pomnik ku czci żołnierzy AK
walczących w Lasach Strzeleckich
thumb_busno7_d.jpg

Obelisk poświecony unitom
w miejscowości Buśno
thumb_pomnik1_d.jpg

Pomnik w miejscu obozowiska żołnierzy
AK walczących w Lasach Strzeleckich
thumb_bunkier_d.jpg
Makieta bunkra żołnierzy AK
walczących w Lasach Strzeleckich